../ IS  
┌tgefi­ gŠ­askjal: Lei­beiningar
Skjaln˙mer: Rsřk-072
┌tg.dags.: 12/02/2020
┌tgßfa: 11.0
2.02.07.01 Blˇ­ - bakterÝur, sveppir, mřkˇbakterÝur
Hide details for Rannsˇknir - Heiti, ßbendingar, grunnatri­iRannsˇknir - Heiti, ßbendingar, grunnatri­i
Heiti rannsˇkna: Blˇ­ - almenn rŠktun, Blˇ­ - svepparŠktun, Blˇ­ - rŠktun vegna hjarta■elsbˇlgu, Blˇ­ - mřkˇbakterÝurŠktun
Samheiti: Blˇ­rŠktun, svepparŠktun ˙r blˇ­i, endocarditis, berklarŠktun
P÷ntun: Bei­ni um sřklarannsˇkn e­a Cyberlab innan LSH. Ver­: Sjß Gjaldskrß
    Hide details for ┴bending┴bending
    BakteriurŠktun. Grunur um blˇ­sřkingu e­a hjarta■elsbˇlgu (endocarditis) af v÷ldum bakterÝa. Grunur um bakterÝumengun Ý blˇ­i sem Štla­ er til blˇ­gjafar.
    SvepparŠktun. Grunur um blˇ­sřkingu af v÷ldum sveppa hjß einstaklingum sem hafa skertar varnir, s.s. ˇnŠmisbŠlingu af v÷ldum krabbameinslyfja e­a undangengna skur­a­ger­ir ß meltingarvegi e­a hjarta. Grunur vaknar venjulega ■egar sj˙klingur hefur vi­varandi hita e­a sřkingareinkenni eftir nokkurra daga sřklalyfjagj÷f.
    MřkˇbakterÝurŠktun. (1) Grunur um ˙breidda sřkingu af v÷ldum mřkˇbakterÝa, sÚrstaklega ˙r M. tuberculosis komplex og M. avium komplex hjß ˇnŠmisbŠldum einstaklingum. (2) Eftirlit eftir me­fer­.
    Hide details for Grunnatri­i rannsˇknarGrunnatri­i rannsˇknar
    BakterÝurŠktun. RŠktun ß blˇ­i Ý fl÷skum me­ fljˇtandi Šti. Fl÷skurnar eru řmist au­kenndar me­ grŠnum lit (Štla­ar fyrir lofthß­ar ÷rverur/valbundnar loftfŠlur), e­a appelsÝnugulum (fyrir loftfŠlnar ÷rverur) og hafa innbygg­an litvÝsi sem skiptir lit vi­ efnaskipti ÷rvera. Litaskiptin eru numin af BacT/Alert tŠkjab˙na­i. Greinist ummerki um v÷xt Ý fljˇtandi Šti er sß­ ˙r fl÷skunni ß skßlar og tegundargreining og nŠmisprˇf ger­. Fl÷skurnar fara Ý tŠki­ strax vi­ komu ß SřklafrŠ­ideild LSH og eru ■ar Ý 5 daga. Vi­ grun um hjarta■elsbˇlgu stendur rŠktun Ý 7 daga.
    SvepparŠktun. Blˇ­fl÷skurnar eru Ý BacT/Alert tŠkinu Ý 7 daga. Vi­ merki um v÷xt er sß­ ˙r fl÷skunni ß skßlar. Allir meinvaldandi sveppir eru tegundargreindir og nŠmisprˇf framkvŠmd ß gersveppum. Upplřsingar um nŠmisprˇf mß finna Ý lei­beiningum.
    MřkˇbakterÝurŠktun. Ekki er hŠgt a­ nota venjulegar BacT/Alert fl÷skur (fyrir almenna bakterÝurŠktun) til rŠktunar ß MřkˇbakterÝum ˙r blˇ­i, heldur ver­ur a­ nota ÷nnur sřnat÷kuÝlßt, sjß lei­beiningar um sřnat÷ku: Blˇ­rŠktun-fullor­nir. Sřni­ er sent til Statens Serum Institut Ý Kaupmannah÷fn ■ar sem rŠktun og greining MřkˇbakterÝunnar eru ger­. Alltaf eru ger­ nŠmisprˇf ß M. tuberculosis komplex, en bi­ja ■arf sÚrstaklega um nŠmisprˇf ß ÷­rum tegundum.
    Hide details for SřnatakaSřnataka
      Hide details for SÚrst÷k tÝmasetning sřnat÷kuSÚrst÷k tÝmasetning sřnat÷ku
      • Sem fyrst vi­ hita e­a hroll.
      • ┴­ur en sj˙klingi er gefi­ sřklalyf e­a breytt um sřklalyf.
      • Ef sj˙klingur er ■egar kominn ß sřklalyf er best a­ taka sřnin ■egar blˇ­■Úttni sřklalyfjanna er hva­ minnst.
      • Ef ekki er ■÷rf ß a­ hefja sřklalyfjagj÷f strax, ■ß er Šskilegt a­ lßta lÝ­a nokkurn tÝma milli t÷ku blˇ­rŠktana.
      • Strax og grunur leikur ß a­ blˇ­ til blˇ­gjafar geti veri­, e­a hafi veri­, menga­ af bakterÝum e­a sveppum.
      Hide details for Ger­ og magn sřnisGer­ og magn sřnis
      Almennar lei­beiningar

      Blˇ­ og svepparŠktun:
      • Ein blˇ­rŠktun = Blˇ­, teki­ vi­ eina ßstungu. Oftast skipt ß tvŠr fl÷skur (til aerob og anaerob rŠktunar) og kallast ■vÝ eitt (blˇ­rŠktunar-) sett. Ef mj÷g lÝti­ magn sřnis, t.d. frß ungb÷rnum er allt sřni­ sett ß eina fl÷sku (PF, sbr. hÚr a­ ofan). Blˇ­rŠktun, hvort sem h˙n skiptist ß eina e­a fleiri fl÷skur, telst jßkvŠ­ ef ein e­a fleiri fl÷skur eru jßkvŠ­ar.
      • Velji­ mismunandi sřnat÷kusta­ fyrir hverja blˇ­rŠktun.
      • Best a­ taka sřni me­ ßstungu ß blߊ­.
      • Dragi­ ekki blˇ­ til rŠktunar ˙r Š­, sem veri­ er a­ gefa innrennslislausn Ý.
      • SÚ sřni­ teki­ frß inniliggjandi Š­alegg eru amk. tv÷falt meiri lÝkur ß mengunáen ef ■a­ er teki­ vi­ Š­aßstungu Ý gegnum vel sˇtthreinsa­a h˙­.
      • For­ast ber a­ taka sřni frß Š­alegg nema til a­ nßlgast greiningu ß sřkingu tengdri leggnum, en ■ß Štti jafnframt a­ taka rŠktun me­ Š­aßstungu til a­ au­velda t˙lkun ß jßkvŠ­um ni­urst÷­um.
      • Ef teki­ er sřni ˙r blˇ­poka vegna gruns um mengun Ý honum er teki­ ˙r ■eim hluta sem er Štla­ur fyrir sřnat÷kur.
      • Fj÷ldi blˇ­rŠktana:
        • Ef brß­ blˇ­sřking (sepsis) e­a a­rar sřkingar (s.s. beinsřking, heilahimnu-, lungna- e­a nřrnabˇlga), sem krefjast tafarlausrar sřklalyfjame­fer­ar, skal taka tvŠr blˇ­rŠktanir frß mismunandi st÷­um, samtÝmis e­a me­ stuttu millibili (t.d. < 1 klst.), ß­ur en me­fer­ hefst.
        • Ef hiti af ˇ■ekktum uppruna, subak˙t bakterÝu-hjarta■elsbˇlga e­a ÷nnur vi­varandi bakteremia e­a fungemia skal taka ■rjßr blˇ­rŠktanir frß mismunandi st÷­um.
        • Ůa­ a­ taka fleiri en eina blˇ­rŠktun eykur nŠmi rannsˇknarinnar og au­veldar t˙lkun ni­ursta­na. HßmarksnŠmi getur krafist 2ja til 4ra rŠktana (mismunandi eftir sj˙kdˇmstilfellum).
      MřkˇbakterÝurŠktun:
      • Lei­beiningar fyrir MřkˇbakterÝurŠktun sjß ofar, undir Grunnatri­i rannsˇknar og Ý skjali Blˇ­rŠktun-fullor­nir.
      • Fj÷ldi blˇ­rŠktana:
        • MřkˇbakterÝur: sta­la­ar lei­beiningar um fj÷lda sřna eru ekki tiltŠkar.

      Magn sřnis: blˇ­rŠktun-fullor­nir, blˇ­rŠktun-b÷rn.
      Hide details for Lřsing sřnat÷kuLřsing sřnat÷ku
      Sjß lei­beiningar um sřnat÷kur: blˇ­rŠktun-fullor­nir, blˇ­rŠktun-b÷rn.

      RŠktun blˇ­s frß inniliggjandi Š­aleggjum:
      Blˇ­sřnat÷ku til rŠktunar frß inniliggjandi Š­alegg skyldi takmarka eins og kostur er ■vÝ h˙n felur Ý sÚr amk. tv÷falda ßhŠttu ß mengun samanbori­ vi­ sřnat÷ku me­ Š­aßstungu3.
      Samanbur­ur ß rŠktunum sem dregnar eru samtÝmis, annars vegar ˙r inniliggjandi Š­alegg og hins vegar vi­ ßstungu beint ˙r ˙tlŠgri blߊ­ getur ■ˇ veri­ gagnlegur vi­ greiningu ß sřkingu tengdri leggnum2. Til a­ hŠgt sÚ a­ tengja blˇ­sřkingu vi­ Š­alegg (Catheter-related bloodstream infection, CR-BSI) ver­ur sama bakterÝan a­ rŠktast ˙r blˇ­i frß bß­um st÷­um, sj˙klingur a­ hafa klÝnÝsk einkenni og ekki a­ra ■ekkta sřkingaruppsprettu4.
      A­ auki: Šskileg skilmerki fyrir CR-BSI:
      • A­ blˇ­rŠktunin frß Š­aleggnum ver­i jßkvŠ­ > 2 klst fyrr en s˙ sem tekin var frß ˙tlŠgri blߊ­
      • A­ hlutfall magnbundinnar blˇ­rŠktunar frß Š­aleggnum vs ˙tlŠgri blߊ­ sÚ 5:1 (ath. ekki gert ß SřklafrŠ­ideild Lsh)
      Ef einungis blˇ­rŠktunin frß Š­aleggnum jßkvŠ­ er sennilega um mengun a­ rŠ­a og ekki ßstŠ­a til me­h÷ndlunar4.

      Írugg losun sřnat÷kuefna og ßhalda

    Hide details for Sending og geymslaSending og geymsla
      Hide details for Geymsla ef bi­ ver­ur ß sendinguGeymsla ef bi­ ver­ur ß sendingu
      Senda sřni sem fyrst ß SřklafrŠ­ideild ßsamt vel ˙tfylltri bei­ni (skriflegri e­a rafrŠnni). Ë■arfi er ■ˇ a­ kalla ˙t lÝfeindafrŠ­ing um mi­ja nˇtt, en ■ß skal geyma kolburnar vi­ stofuhita til morguns og senda ■Šr strax klukkan 8. Ef seinkun ver­ur ß sendingu sřnisins mß a­ hßmarki geyma kolburnar vi­ stofuhita Ý 24 klst. eftir a­ sřni hefur veri­ sett Ý ■Šr.
      MřkˇbakterÝurŠktun. Verja ■arf sřni fyrir ljˇsi, ■ar sem mřkˇbakterÝur eru nŠmar fyrir ˙tfjˇlublßum geislum. Geymist vi­ 35-37░C fram a­ sendingu ß SřklafrŠ­ideild.

    Hide details for Ni­urst÷­urNi­urst÷­ur
      Hide details for SvarSvar
      Ni­ursta­a smßsjßrsko­unar ß Gramslita­ri jßkvŠ­ri blˇ­rŠktun er hringd strax og h˙n liggur fyrir.
      Sřkingarv÷ldum sem greinast er svara­ me­ heiti, Ý hva­a fl÷sku(m) ■eir rŠktu­ust og me­ vi­eigandi nŠmisprˇfum.
      NeikvŠ­ri rŠktun er svara­: Enginn v÷xtur.
      BakteriurŠktun. NeikvŠtt svar er gefi­ ˙t eftir 5 daga.
      SvepparŠktun og rŠktun vegna hjarta■elsbˇlgu. NeikvŠtt svar er gefi­ ˙t eftir 7 daga.
      MřkˇbakterÝurŠktun. NeikvŠtt svar er gefi­ ˙t eftir 8 vikur. Fyrstu sv÷r ˙r rŠktun fßst oftast < 3 vikna frß sßningu.
      Hide details for T˙lkunT˙lkun
      BakteriurŠktun. Ni­ursta­a: sřking e­a mengun? Meti­ eftir tegund sřkils (÷ruggur, m÷gulegur, ˇlÝklegur sřkingarvaldur, h˙­flˇra?), fj÷lda jßkvŠ­ra rŠktana, klÝnÝskum ■ßttum s.s. heilsufarss÷gu sj˙klings (undirliggjandi sj˙kdˇmar), einkennum hans og ßstandi, ■ekktur sřkingarfˇkus annars sta­ar Ý lÝkamanum?, a­skotahlutir Ý Š­akerfinu?, nřlegar a­ger­ir/inngrip ß sřktum/mengu­um svŠ­um?, sřklalyfjagj÷f? o.fl.
      SvepparŠktun. Ůekktir meinvaldar sem rŠktast ˙r blˇ­i eru alltaf taldir sřkingarvaldar og me­fer­ haga­ Ý samrŠmi vi­ sveppategund og ßstand sj˙klings. Ůegar lÝti­ meinvirkir umhverfissveppir, s.s. Penicillium, vaxa ß skßlum ■arf a­ meta tilfelli­; oftast er um mengun a­ rŠ­a, anna­ hvort vi­ sřnat÷ku e­a ß rannsˇknastofu. NŠmi blˇ­rŠktana til a­ greina Candida sřkingar Ý blˇ­i e­a innri lÝffŠrum er a­eins 50%. Skřringar eru m.a. a­ um 30% af Ýfarandi Candida sřkingum eru bundnar vi­ innri lÝffŠri og sveppirnir finnast ekki Ý blˇ­inu, og Ý blˇ­sřkingum gŠti sveppamagn Ý blˇ­i veri­ breytilegt Ý tÝma e­a of lÝti­ til a­ greinast me­ tiltŠkum rŠktunara­fer­um5,6
      MřkˇbakterÝurŠktun. MřkˇbakterÝur sem rŠktast ˙r blˇ­i teljast venjulega sj˙kdˇmsvaldar.

    Hide details for HeimildirHeimildir
    1. Karen C. Carroll og Michael A. Pfaller. Manual of Clinical Microbiology.
    2. Amy L. Leber og fÚl. Clinical Microbiology Procedures Handbook.
    3. SSI Diagnostisk Hňndbog.
    4. Innan spÝtala: GŠ­ahandbˇk sřkingavarna: Ă­aleggir Ý mi­lŠgum blߊ­um (CVK-leggir), Sřkv-095
    5. Clancy CJ, Nguyen MH. Finding the "missing 50%" of invasive candidiasis: how nonculture diagnostics will improve understanding of disease spectrum and transform patient care. Clin Infect Dis 2013;56:1284-92.
    6. Pappas PG, Kauffman CA, Andes DR, et al. Clinical Practice Guideline for the Management of Candidiasis: 2016 Update by the Infectious Diseases Society of America. Clin Infect Dis 2016;62:e1-e50.

        Ritstjˇrn

        ËlafÝa SvandÝs GrÚtarsdˇttir
        Gu­r˙n Svanborg Hauksdˇttir
        Kristjßn Orri Helgason - krisorri
        Ingibj÷rg Hilmarsdˇttir
        KatrÝn Helga Ëskarsdˇttir - katrinho

        Sam■ykkjendur

        ┴byrg­arma­ur

        Gu­r˙n Svanborg Hauksdˇttir
        Kristjßn Orri Helgason - krisorri
        Ingibj÷rg Hilmarsdˇttir

        ┌tgefandi

        KatrÝn Helga Ëskarsdˇttir - katrinho

        Upp »


        Skjal fyrst lesi­ ■ann 04/29/2010 hefur veri­ lesi­ 43166 sinnum